EOS RAM, CPU ve NET: “Ücretsiz işlemin” arkasındaki kaynak modeli

6 dk okuma

EOS’ta neden “gas” yok?

Ethereum’da her işlem için ağa gas ücreti ödersiniz; ağ yoğunsa bu ücret birkaç dolara çıkabilir. EOS ise 2018’den beri farklı bir model kullanıyor: işlem yapmak için ücret ödemek yerine, işlemin tükettiği kaynaklara sahip olmanız gerekir. Bu kaynaklar üç tane:

İşlemin kabul edilmesi için, işlemi ödeyen hesabın yeterli CPU ve NET’i olmalı, saklanacak veri de birinin sahip olduğu RAM’e sığmalı. Ödeyen hesap illa siz olmak zorunda değil: bir dApp, kendi kaynaklarıyla sizin işleminize ortak imza atarak maliyeti üstlenebilir. “EOS ücretsiz işlem” dediğimiz deneyim tam olarak budur. EOS’un temel mantığına yeniyseniz önce EOS nedir? rehberine göz atabilirsiniz.

Hesaplayıcıdaki varsayılan değerler yaklaşıktır: RAM fiyatı ve PowerUp maliyeti zincirdeki arz-talebe göre sürekli değişir. Kesin değerleri her zaman cüzdanınızda ya da Unicove’da işlemden önce görürsünüz.

RAM: Satın aldığınız kalıcı depolama

EOS RAM, ağdaki tüm kalıcı durumu (state) tutar: token bakiyeniz, hesabınızın izinleri, bir oyundaki karakterinizin verisi, bir NFT’nin kaydı. Bilgisayarınızdaki RAM gibi hızlıdır, çünkü blok üreticileri bu veriyi bellekte tutar; bu yüzden de kıt ve değerlidir.

RAM fiyatı nasıl belirlenir?

RAM, sistem sözleşmesindeki bir Bancor piyasasından alınır ve oraya satılır. Kural basit: boşta kalan RAM azaldıkça fiyat yükselir, RAM geri satıldıkça fiyat düşer. Toplam RAM arzı yaklaşık 390 GiB (418.945.440.768 bayt) ile sınırlı; son zincir verilerinde bunun yaklaşık %82’si kullanımdaydı.

• Yaklaşık fiyat: Son verilerde 1 KiB ≈ 0,345 A (bayt başına ≈ 0,000337 A). Bu bir anlık değerdir.
• Ücret: Alımda %0,5, satımda %0,5. Ücretler sistem ücretleri hesabına gider.
• İşlemler: buyram (token miktarıyla al), buyrambytes (bayt miktarıyla al), sellram (geri sat).

Kimin RAM’i kullanılır?

Bir sözleşme veri kaydederken bu verinin RAM’ini kimin ödeyeceğini belirler. Çoğu dApp kendi RAM’ini kullanır; bazıları ise kullanıcıdan ister. Örneğin Vaulta’ya geçişten sonra bir hesabın ilk A transferi, A bakiyesinin kaydı için yaklaşık 241 bayt RAM gerektiriyor. Yeni bir hesap ise yaklaşık 2.996 bayt RAM ister. Hesap açmanın maliyeti bu yüzden RAM fiyatına bağlıdır; ayrıntılar EOS hesap oluşturma rehberinde.

CPU ve NET: PowerUp ile 24 saatlik kiralama

CPU ve NET, RAM’den farklı olarak yenilenen kaynaklardır. Bir işlem bunları harcar, ama ertesi gün kapasite yine yerindedir. EOS’un ilk yıllarında bu kaynakları almak için token’larınızı “stake” etmeniz gerekiyordu: ne kadar çok stake ederseniz, ağ kapasitesinden o kadar pay alırdınız. Bu model, büyük token sahiplerine ve kaynak kiralayan REX piyasasına bağımlılık yarattı.

Şubat 2021’de başlayan geçişle birlikte 8 Nisan 2021’den itibaren PowerUp modeli tamamen devreye girdi. PowerUp’ta CPU ve NET’i doğrudan sistemden 1 günlüğüne kiralarsınız. Fiyat, ağın o anki kullanım oranına göre bir formülle hesaplanır:

Pratikte bu ne anlama geliyor? Son ölçümde CPU kullanım oranı yaklaşık %2,8 idi. Bu koşullarda, en kötü senaryoda bile 1 milisaniyelik CPU’yu bir günlüğüne kiralamak yaklaşık 0,00013 A tutuyor. Ağ boşken esnek limitler sayesinde gerçek maliyet bundan da düşük. Basit bir transfer 1 ms bile harcamadığı için bedeli, ödenebilecek en küçük tutar olan 0,0001 A’nın altında kalıyor.

Gerçek dünyada maliyetler: Örneklerle

Aşağıdaki tablo, zincirden alınan örnek işlemlere ve son RAM/PowerUp verilerine dayanan yaklaşık değerleri gösteriyor. Rakamlar anlık durumdur; amacı büyüklük sırasını göstermek.

Karşılaştırma için: 2021’den kalma bir zincir örneğinde, yaklaşık 3 ms CPU ve 10 KB NET için 0,0009 EOS ödenmişti. Ağın kapasitesi ve kullanım oranı göz önüne alındığında, sıradan bir kullanıcı için kaynak maliyeti pratikte hissedilmeyecek kadar küçük. Asıl maliyet kalemi, kalıcı veri gerektiren işlemlerde RAM’dir. Hız ve ücret karşılaştırmasının Ethereum ve Bitcoin ile yan yana hâli EOS, Ethereum ve Bitcoin karşılaştırması sayfasında.

Ücretsiz işlemler kimin cebinden çıkıyor?

“Ücretsiz” bir işlemin maliyeti ortadan kalkmaz, sadece başkası öder. Vaulta’da bunun birkaç yolu var:

• dApp sponsorluğu: Bir uygulama, kendi hesabını kaynak ödeyicisi olarak işlemlere ortak imza attırır. Kullanıcı CPU/NET derdi yaşamaz.
• Greymass Fuel: Anchor kullanıcılarının işlemlerini ortak imzayla karşılayan kaynak hizmeti. Zincirdeki fuel.gm sözleşmesi aktif.
• eospowerup.io: Ücretsiz ya da ücretli CPU/NET sağlayan bağımsız bir hizmet.
• giftram: 2025’te eklenen bu özellikle, hizmet sağlayıcılar yeni kullanıcılara RAM “hediye” edebiliyor; bu RAM kullanıcıya devredilemeyecek şekilde bağlı kalıyor ve ungiftram ile geri alınabiliyor.

Bu sayede Anchor Wallet gibi EOS cüzdanlarıyla yeni başlayan biri, hiç kaynak ayarı yapmadan hesap açıp transfer yapabiliyor.

2024–2025 RAM güncellemeleri ve WRAM

Son iki yılda sistem sözleşmelerine RAM ile ilgili önemli özellikler eklendi:

1. Mart 2024ramtransfer ve ramburn

   Kullanılmayan RAM’in hesaplar arasında ücretsiz transferi ve RAM’in eosio.null hesabına gönderilerek yakılması mümkün hâle geldi (toplam arz değişmiyor).

2. Mayıs 2024Ücret stratejileri

   eosio.fees sözleşmesi, buyramburn ve donatetorex gibi işlemler eklendi. Sistem ücretlerinin bir kısmı REX havuzuna yönlendirilebiliyor.

3. 2024WRAM

   RAM’in borsalarda ve DEX’lerde alınıp satılabilmesi için sarmalanmış RAM token’ı çıkarıldı.

4. Şubat 2025giftram / ungiftram

   Hizmet sağlayıcıların yeni kullanıcılara RAM ödünç vermesini sağlayan özellik eklendi.

Bu güncellemelerin bir sonucu olarak sistem ücretlerinin bir kısmı staking yapanlara akabiliyor. REX’in nasıl çalıştığını EOS staking rehberinde anlattık.

Kaynak modelinin artıları ve eksileri

Kısacası model, uygulama geliştiricilere büyük esneklik veriyor, ama bu esnekliğin karmaşıklığını kullanıcıdan saklamak cüzdanlara ve dApp’lere kalıyor. İyi tasarlanmış bir uygulamada kullanıcı RAM, CPU ve NET kelimelerini hiç duymaz.

Geliştiriciler için kısa notlar

Bir dApp geliştiriyorsanız, kaynak modelini kullanıcı deneyimi lehine çevirebilirsiniz. Sözleşmeniz bir tabloya satır yazarken RAM’in kimden düşüleceğini belirler; kullanıcı verisini kendi RAM’inizde tutarak kullanıcıyı RAM derdinden kurtarabilirsiniz. CPU/NET için ise uygulamanızın hesabını işlemlere kaynak ödeyicisi olarak ortak imzalatabilirsiniz; Greymass Fuel bu yöntemin yaygın bir örneği.

Vaulta geçişinden sonra bakiye gösterirken iki sözleşmeyi birlikte sorgulamak gerekiyor (kullanıcı tarafındaki karşılığı için EOS → A takas rehberine bakın): A için core.vaulta, takas edilmemiş eski token için eosio.token. Hesap sorgusunda dönen “ana bakiye” alanı yalnızca EOS cinsindendir; A’yı ayrıca okumazsanız kullanıcılarınız bakiyelerini sıfır sanabilir.

Sık karşılaşılan sorunlar ve çözümleri

1. “Insufficient CPU” / “CPU yetersiz”

   Cüzdanınızın kaynak ekranından ya da Unicove’dan küçük bir PowerUp yapın. Çoğu durumda birkaç binde bir A yeterli.

2. “Insufficient RAM” / “RAM yetersiz”

   Hesabınızın kayıt için yeterli RAM’i yok. Küçük bir miktar RAM satın alın; örneğin 1 KB, son verilere göre 0,35 A civarında.

3. İşlem “expired” oldu

   İşlem süresi içinde imzalanmadı ya da ağa ulaşmadı. Tekrar deneyin; para hesabınızdan çıkmamıştır. Emin olmak için bir EOS explorer üzerinden kontrol edin.

4. RAM’imi satamıyorum

   Bir sözleşme RAM’inizde veri tutuyor olabilir. O veriyi silmeden (örneğin bir token bakiyesini kapatmadan) ilgili RAM’i satamazsınız.

Kaynak modeli, EOS’un yönetişimiyle de bağlantılı: kaynak limitleri ve PowerUp parametreleri, 21 blok üreticisinin 15’inin onayıyla değiştirilebiliyor. Bu süreci DPoS ve blok üreticileri sayfasında anlattık. Terimlerin kısa tanımları için EOS sözlüğüne göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

eoscoin.org bağımsız bir inceleme ve bilgi sitesidir. Buradaki içerikler finansal, yatırım veya hukuki tavsiye değildir. Kripto varlıklar yüksek oynaklık taşır; karar vermeden önce kendi araştırmanızı yapın. Sorumluluk reddi · Hakkımızda