EOS DPoS ve blok üreticileri: 21 üretici ağı nasıl yönetiyor?

6 dk okuma

DPoS nedir? Kısa tanım

Üç büyük modeli yan yana koyarsak fark netleşir. Bitcoin’de (Proof of Work) bloklar, enerji harcayarak matematiksel bulmaca çözen madencilerden gelir. Ethereum’da (Proof of Stake) binlerce doğrulayıcı kendi ETH’sini teminat olarak kilitler. EOS’ta ise token sahipleri doğrudan blok üretmez; oy verir. Oylar, stake edilen token miktarıyla ağırlıklandırılır ve en çok oyu alan 21 aday blok üretir.

Bu modelin seçilme sebebi hız. Az sayıda, önceden bilinen üretici sayesinde EOS her 0,5 saniyede bir blok üretir. Kim olduğu belli olmayan binlerce katılımcı arasında uzlaşma aramak yerine, belirli bir sırayla çalışan 21 sunucu kümesi arasında koordinasyon kurmak çok daha hızlıdır. Bedeli ise merkezileşme tartışmasıdır; buna aşağıda ayrıca değiniyoruz. Diğer zincirlerle hız karşılaştırması için EOS, Ethereum ve Bitcoin karşılaştırmasına bakabilirsiniz. EOS’un temel mantığına yeniyseniz önce EOS nedir? rehberine göz atabilirsiniz.

Blok üretimi nasıl işler?

21 aktif üretici, belirli bir sıra (schedule) içinde çalışır. Sırası gelen üretici art arda 12 blok üretir. Her blok 0,5 saniye sürdüğü için bu, üretici başına 6 saniyelik bir pencere demek. Ardından sıra bir sonraki üreticiye geçer.

Üretici listesi sabit değildir. Oylar sürekli güncellenir ve sıralama değiştiğinde yeni bir üretim sırası önerilir. İlk 21’den düşen bir üretici blok üretmeyi bırakır; 22. sıradaki aday yerine geçer. Bir üretici sırası geldiğinde blok üretemezse (sunucu arızası, bağlantı sorunu), o bloklar atlanır ve ağ bir sonraki üreticiyle devam eder.

Savanna: Üreticiler artık aynı zamanda “finalizer”

25 Eylül 2024’te EOS ağı Spring 1.0 yazılımına ve Savanna konsensüs algoritmasına geçti. Bu güncelleme, DPoS’un en zayıf noktalarından birini düzeltti: kesinlik süresi.

Eski modelde bir bloğun geri döndürülemez hâle gelmesi (son geri döndürülemez blok, LIB) yaklaşık 3 dakika sürüyordu. Savanna’da ilk 21 üretici aynı zamanda finalizer olarak görev yapıyor: her bloğa BLS imzalarıyla oy veriyorlar. BLS imzaları ucuzca birleştirilebildiği için 21 oyun toplanması çok hızlı. 21’in 15’i (⅔+1) bir bloğu onayladığında blok kesinleşiyor. Sonuç: kesinlik yaklaşık 1 saniyeye indi ve zincir yeniden düzenlemesi (reorg) olmadan kesin hâle geliyor.

Geçiş de DPoS’un kendi kurallarıyla yapıldı: üreticiler Spring 1.0’a geçti, finalizer anahtarlarını kaydetti, bir “devam/dur” oylaması yaptı ve switchtosvnn işlemini çoklu imzayla çalıştırdı. Teknolojinin geçmişini ve Antelope protokolünü Antelope ve EOSIO sayfasında anlattık.

EOS oylama: Kurallar ve incelikler

Oy kullanabilmek için önce A token’larınızı stake etmeniz gerekir. Likit bakiyeniz oy hakkı vermez. Temel kurallar şöyle:

• 30’a kadar üretici: Her hesap tek seferde en fazla 30 üreticiye oy verebilir. Oyunuzun tamamı seçtiğiniz her üreticiye ayrı ayrı yazılır; bölünmez.
• Stake ağırlıklı: Oyunuzun gücü, stake ettiğiniz token miktarıyla orantılıdır.
• Proxy: Oyunuzu bir proxy hesabına devredebilirsiniz. Proxy, sizin adınıza üretici seçer. Bazı proxy’ler oy verenlere ek ödül dağıtır; bu tamamen proxy’nin kendi politikasıdır.
• REX 2.0’dan sonra zorunlu değil: Temmuz 2024’ten beri REX staking’i için oy vermek şart değil. Oylama artık gönüllü.

Oyların “eskimesi”

EOS’un oy sisteminde az bilinen bir mekanizma var. Sistem sözleşmesi oy ağırlığını, 1 Ocak 2000’den bu yana geçen hafta sayısına bağlı bir formülle hesaplar: her yıl yeni verilen oylar yaklaşık iki kat daha ağır sayılır. Pratik anlamı şu: bir yıl önce verdiğiniz oy, bugün aynı miktarla verilen yeni bir oyun kabaca yarısı kadar etkilidir. Oyunuzun gücünü korumak istiyorsanız, seçiminizi değiştirmeseniz bile oyunuzu arada bir yeniden göndermelisiniz. Bu tasarım, aktif ve güncel tercihleri ödüllendirmek için düşünüldü.

Adım adım oy verme

1. A token’larınızı stake edin

   Önce kendi cüzdanınızda stake edilmiş bir bakiye oluşturun. Rehber: EOS staking.

2. Üreticileri araştırın

   Adayların web sitelerini, altyapı bilgilerini, ağa katkılarını ve hangi ülkede faaliyet gösterdiklerini inceleyin. Bir EOS explorer ile oy sıralamasını görebilirsiniz.

3. Oylama arayüzünü açın

   Unicove gibi bir arayüzde Anchor gibi cüzdanınızı bağlayın, en fazla 30 üretici seçin ya da bir proxy belirleyin.

4. İmzalayın ve tazeleyin

   İşlemi cüzdanınızda onaylayın. Oy ağırlığınızı korumak için oyunuzu dönem dönem yeniden gönderin.

Oy verirken nelere bakmalı?

30 üreticiyi rastgele seçmek, oyunuzu boşa harcamak demektir. Bilinçli bir seçim için şu ölçütleri kullanabilirsiniz:

• Güvenilir altyapı: Üretici sırası geldiğinde blok kaçırıyor mu? Blok gezginlerinde ve üretici izleme sayfalarında kaçırılan blokları görebilirsiniz.
• Ağa katkı: Herkese açık API düğümleri, geçmiş (history) hizmetleri, araçlar veya açık kaynak katkıları sunuyor mu?
• Şeffaflık: Ekibi, konumu, sunucu altyapısı ve ödül politikası açıkça yayınlanıyor mu?
• Coğrafi çeşitlilik: Üreticilerin farklı ülkelere dağılması, ağın tek bir bölgedeki sorunlardan etkilenme riskini azaltır.
• Bağımsızlık: Aynı kuruma bağlı birden fazla üreticiye oy vermek, merkezileşmeyi artırır.
• Oy satın alma vaadi: Size oyunuz karşılığında yüksek ödül vaat eden üreticilere temkinli yaklaşın; oy karşılığı ödül dağıtımı DPoS zincirlerinde uzun süredir tartışma konusu.

Savanna sonrasında ilk 21 üreticinin aynı zamanda finalizer olduğunu unutmayın: verdiğiniz oy, yalnızca blok üretimini değil, işlemlerin kesinleşmesini kimin onayladığını da belirliyor.

Blok üreticileri ne kazanır?

Ağın sürekli ihracı (son verilerde yıllık yaklaşık %3,6 oranında, her 4 yılda bir yarılanan) farklı amaçlara dağıtılır. Zincirdeki global4 tablosunun parametrelerine göre:

Bu yorum, standart EOSIO sistem sözleşmesinin parametre anlamlarına dayanıyor. Vaulta sonrası sözleşmede ek değişiklikler olup olmadığını doğrulayamadık. Bazı üçüncü taraf sayfalarda “ödüllerin %75’i üreticilere, %25’i stake edenlere” gibi farklı oranlar dolaşıyor; bunlar zincir parametreleriyle uyuşmuyor. Arz ve ihraç takviminin ayrıntıları EOS tokenomi sayfasında.

Oy ödülünü yalnızca aktif 21 üretici almaz; sıralamada 22. ve sonrasındaki standby (yedek) üreticiler de oy ödülü alabilir. Bu, yedek üreticilerin altyapılarını hazır tutmasını teşvik eder.

Bugünkü üretici tablosu

Son zincir verilerinde oy ağırlığına göre ilk 21 içinde eosphereiobp, big.one, eostitanprod, newdex.bp, binancestake, eossupportbp, starteosiobp, ivote4eosusa, alohaeosprod, bp.defi, eosriobrazil, cryptolions1 ve eosasia11111 gibi hesaplar yer alıyordu. Tanınmış üretici EOS Nation (eosnationftw) 23., güvenlik firması SlowMist 25., EOS Authority ise 29. sıradaki yedekler arasındaydı. Sıralama oylarla sürekli değiştiği için güncel listeyi her zaman bir blok gezgininden kontrol edin.

Dikkat çeken nokta, ilk 21 içinde iki borsaya bağlı üreticinin bulunması: Binance’in binancestake ve BigONE’ın big.one hesapları. Borsaların müşterilerinin token’larıyla oy kullanabilme potansiyeli, DPoS zincirlerinde uzun süredir eleştirilen bir konu.

Yönetişim gücü: 15/21 çoğunluğu

EOS’ta üreticiler yalnızca blok üretmez, aynı zamanda ağın yönetiminde doğrudan söz sahibidir. Zincir düzeyindeki değişiklikler eosio.prods hesabı üzerinden (hesap izinlerinin mantığı için EOS hesap rehberine bakın) çoklu imzayla yapılır ve 21’in 15’inin (⅔+1) onayı gerekir. Daha düşük eşikler için prod.major (½+1) ve prod.minor (⅓+1) hesapları da vardır.

1. Aralık 2021Block.one’ın vesting’i durduruldu

   Üreticiler, Block.one’a yapılan token vesting ödemelerini çoklu imzayla durdurdu.

2. Eylül 2022Antelope’a geçiş

   Leap 3.1 ile ağ, Block.one’ın EOSIO kodundan topluluk çatalı Antelope’a geçti.

3. 20242,1 milyar arz tavanı

   Üreticiler 15/21 çoğunlukla maksimum arzı 2,1 milyar ile sınırlayan yeni tokenomiyi onayladı.

4. Eylül 2024Savanna aktivasyonu

   switchtosvnn çoklu imzayla çalıştırıldı, kesinlik yaklaşık 1 saniyeye indi.

5. Mayıs 2025EOS → A takası

   Vaulta takası, planlanmış bir üretici çoklu imzasıyla devreye girdi.

Eleştiriler: DPoS ne kadar merkeziyetsiz?

Son madde iki yönlü okunabilir. Destekçiler, 2021’de Block.one’ın vesting’inin durdurulmasını topluluğun kendi ağını koruması olarak görüyor. Eleştirmenler ise aynı olayı, 15 üreticinin zincir üzerindeki hakları takdire bağlı olarak değiştirebildiğinin kanıtı olarak gösteriyor. Hangi tarafta olursanız olun, EOS’a yatırım yapmadan önce bu yönetişim modelini anlamak önemli. Genel risk değerlendirmesi için EOS güvenilir mi? sayfamıza bakın.

Sık sorulan sorular

eoscoin.org bağımsız bir inceleme ve bilgi sitesidir. Buradaki içerikler finansal, yatırım veya hukuki tavsiye değildir. Kripto varlıklar yüksek oynaklık taşır; karar vermeden önce kendi araştırmanızı yapın. Sorumluluk reddi · Hakkımızda